Powstanie Sejneńskie 23-28 sierpnia 1919 roku


Powstanie niepodległościowe, o którym nie wolno było mówić!! O powstaniu wielkopolskim czy powstaniach Śląskich mówiono dużo i chętnie, natomiast Powstanie Sejneńskie od zakończenia II wojny światowej otoczone było ścisłą tajemnicą. W 80 rocznicę powstania został odsłonięty w Sejnach pomnik upamiętniający czyn niepodległościowy mieszkańców Ziemi Sejneńskiej.


Ziemia Sejneńsko-Suwalska w latach I wojny światowej była okupowana przez Niemców, którzy zamierzali przyłączyć ją do swojego państwa. Po zakończeniu działań wojennych los tych ziem nadal był niepewny. W okresie od listopada 1918 roku do lipca 1919 roku ziemie te były przedmiotem zatargów polsko-litewskich i sporów międzynarodowych. Szczególnie dotyczyło to powiatu sejneńskiego, przez który przebiegała polsko-litewska granica etnograficzna. Niemcy stale podsycali konflikt polsko-litewski, a gdy stało się jasne, że sami tych terenów nie zdobędą, zaczęli robić wszystko, aby przypadły one stronie litewskiej. Najbardziej przekonanym rzecznikiem wykorzystania Litwy przeciw Polsce był przedstawiciel rządu Republiki Niemieckiej w Kownie, dr Zimmerle. 14 lutego 1919 roku tak pisał do swego ministerstwa spraw zagranicznych w Berlinie: "... należy popierać antypolskie, nacjonalistyczne dążenia Litwinów nawet w skromnej skali, dotyczącej budowy ich państwa...". Chodziło tu przede wszystkim o tereny powiatu suwalskiego, augustowskiego i sejneńskiego byłej guberni suwalskiej. Wytyczenie linii Focha przekreśliło niemieckie plany w stosunku do Ziemi Sejneńsko-Suwalskiej. Litwini mogli utrzymać się na tych terenach "tylko pod osłoną niemieckich bagnetów". W tym czasie (lipiec 1919 roku) Niemcy rozpoczynają ewakuację tych terenów. Zdaniem T. Radziwonowicza odchodzenie Niemców "stwarzało wreszcie warunki do faktycznego włączenia obszaru Suwalszczyzny w granice państwa polskiego i osłabiało wydatnie pozycję Litwinów w sporze o te terytorium". Korzystając z niemieckiej pomocy 7 sierpnia 1919 roku Litwini opuścili Suwałki, jednocześnie umacniając swoje pozycje na linii Czarnej Hańczy i jeziora Wigry. Świadczyło to wyraźnie, iż zamierzali zatrzymać w swym ręku cały powiat sejneński. Groźba stałej i długotrwałej okupacji litewskiej spowodowała reakcję polskiej ludności północnych powiatów Suwalszczyzny.

12 sierpnia w Suwałkach (okupowanych jeszcze przez Niemców) odbył się zjazd przedstawicieli ludności polskiej, który był zapowiedzią wybuchu zbrojnego powstania6. Przybyło ponad 100 delegatów, m.in. z powiatów: sejneńskiego, kalwaryjskiego, wołkowyskiego i mariampolskiego. W przyjętej rezolucji stwierdzono, iż tylko "zajęcie Litwy przez wojska polskie będzie mogło rozwiązać zawiły problem polsko-litewski". Również strona litewska nawoływała do walki, aby w ten sposób rozstrzygnąć sporne sprawy. 17 sierpnia 1919 roku Litwini zorganizowali manifestację, w czasie której protestowali przeciwko propolskiej polityce Ententy, szczególnie Francji. W przyjętej rezolucji czytamy m.in.: "Obywatele! Ojczyzna w niebezpieczeństwie. - Kto żyw i uczciwy, niech chwyta za broń. Użyjmy środków, ażeby nie pozostało na Litwie ani jednego okupanta". Do walki z Polakami nawoływał sam premier Litwy Sle?evičius. Przykładem tego była jego wizyta w Sejnach. Na zwołanym wówczas wiecu ludności litewskiej wygłosił przemówienie, w którym nawoływał zebranych, aby "bronili swych osad do ostatka, jak kto może, stając z siekierami, widłami, kosami", żeby nikomu nie oddać ani kawałka ziemi od stuleci zamieszkałej przez przodków.

Złożony 22 sierpnia na ręce Piłsudskiego protest Tymczasowej Rady Obywatelskiej Powiatu Sejneńskiego i petycja mieszkańców wsi Żarnowice, Turówka, Biernatki, Rutki i Pruska Wola również zapowiadały wybuch powstania sejneńskiego. Samą decyzję o wybuchu powstania sejneńskiego podjęto 16 sierpnia 1919 roku11. Zdecydowało o tym dowództwo Suwalskiego Okręgu Polskiej Organizacji Wojskowej (POW) w osobach por. Adama Rudnickiego i ppor. Wacława Zawadzkiego. Wtedy też został opracowany plan powstania. Celem powstania było opanowanie Sejn i terenu zajmowanego najpierw przez Niemców a następnie przez Litwinów, mimo postanowień Ententy. Wybuch powstania wyznaczono na noc z 22 na 23 sierpnia 1919 roku, na kilka godzin po zapowiedzianym przez Niemców opuszczeniu Suwałk. Na przewidywanym terenie powstania siły litewskie liczyły około 1200 ludzi. Z tego 600 żołnierzy osadziło linię Czarnej Hańczy, a 400 znajdowało się w Sejnach. POW do przeprowadzenia akcji powstańczej zmobilizowało około 900 ludzi. 22 sierpnia 1919 roku siły suwalskie i sejneńskie POW przystąpiły do działań zbrojnych przeciwko Litwinom, oczyszczając linię Czarnej Hańczy. Rozpoczynając walkę powstańcy tak uzasadniali swoje działanie: "rozpoczęliśmy walkę o ziemie polskie, które chciano przemocą oderwać od Ojczyzny naszej i oddać pod panowanie kowieńskiej Taryby (rząd litewski - przyp. S.B.). Samozwańczy rząd litewski ośmielił się nie uznać nakazów koalicji, odgrażając się, iż bronić będzie Sejneńskiego, a wkrótce odbierze i Suwałki. Zrozumieliśmy wówczas, że na siłę trzeba odpowiedzieć siłą, że czynem i krwią własną okupimy raz na zawsze nasze prawa do połączenia się z Ojczyzną". W dniu następnym rozpoczęło się Powstanie Sejneńskie.

Kalendarium powstania

23 sierpnia 1919


Nad ranem o godz. 3.00 w powiecie sejneńskim rozpoczyna działania bojowe grupa operacyjna "Sumowo" w składzie trzech kompanii, które nacierają na Sejny. 1 Kompanią dowodzi pchor. Lech Juszczyk, 2 Kompanią - ppor. Janusz Ostrowski, a 3 Kompanią - ppor. Alexandrowicz. Całością grup dowodzi ppor. Wacław Zawadzki. Samodzielna kompania podch. Łankiewicza rozpoczyna swoją akcję jeszcze w nocy. O godzinie 1.00 rozbraja załogę litewską w Krasnopolu, biorąc do niewoli oficerów i 40 jeńców. Po zostawieniu załogi w sile 1 plutonu, kompania rusza na Ryżówkę. W zabudowaniach majątku bierze do niewoli kapitana i 20 żołnierzy. W dalszym marszu zostaje zdobyta miejscowość Tartak (bez strat), wraz z załogą litewską (60 żołnierzy). W dalszej kolejności kompania podchor. Łankiewicza, po przeorganizowaniu oddziału w miejscowości Tartak i zaopatrzeniu w furmanki, oczyszcza z małych placówek litewskich miejscowość Wigry i wzdłuż rzeki Czarnej Hańczy, kieruje się przez Wysoki Most i Białogóry do Sejn. Trzecia grupa operacyjna Tomasza Zana opanowuje Łoździeje i dzieli się na dwie grupy. Zastępca dowódcy grupy Wojczulanis pozostaje w Łoździejach, a zasadnicza część oddziału rusza w kierunku Sejn. Do Sejn docierają około godziny 11.00, kiedy miasto jest już wyzwolone. Po naradzie z ppor. Zawadzkim, oddział Tomasza Zana udaje się w kierunku Gib dla wsparcia toczących się tam walk przez czwartą grupę operacyjną "Wigrańce" w sile wzmocnionej kompanii podchor. Rosińskiego. Dwa plutony tej grupy dowodzone przez Dominika Miszkiela, przy wsparciu grupy Tomasza Zana, zdobywają Giby, Posejnele i Berżniki. Biorą łącznie 100 jeńców i dużą ilość sprzętu wojskowego.

Piąta grupa operacyjna w sile kompanii dowodzona przez A. Bóbko, po zaciętych walkach zdobywa miasteczko Kopciowo, biorąc do niewoli 40 żołnierzy litewskich. O godz. 12.00 dwie kompanie wojsk litewskich uzbrojone w karabiny maszynowe atakują Łoździeje. Po półtoragodzinnej walce oddział Wojczulanisa wycofuje się z miasta, tracąc kilku żołnierzy. Kilkunastu odniosło rany. Do Sejn około godziny 13.00 z Augustowa omijając posterunki litewskie wzdłuż szosy Sejny-Augustów, od strony Maćkowej Rudy i Sumowa dociera grupa kawalerii por. Antoniego Lipskiego, a wraz z nią przybywa dowódca Okręgu POW Suwałki, por. Adam Rudnicki. Na pomoc oddziałowi Wojczulanisa rusza kawaleria por. Lipskiego. Wieczorem wszystkie oddziały wydzielone, wzmacniają garnizon sejneński.

24 sierpnia 1919


W Sejnach powstańcy umacniają swoje pozycje na przedpolach miasta. Dobiega oczyszczanie placówek litewskich z linii Czarnej Hańczy i Kanału Augustowskiego. Komendę miasta Sejny obejmuje dowódca 1 Kompanii podchor. Lech Juszczyk, który w porozumieniu z przedstawicielami miejscowego społeczeństwa, tworzy tymczasowy Zarząd Miasta. Wypuszcza z więzienia wszystkich więźniów politycznych. Bilans walk w dniach 23 i 24.VIII.1919 roku o Sejny zamyka się stratami po stronie powstańców - 2 zabitych i 14 rannych. Litwini tracą 100 żołnierzy, którzy trafili do niewoli, 2 karabiny maszynowe, broń, konie i tabory. Liczba zabitych i rannych po stronie litewskiej jest bliżej nie znana. Wojska litewskie wycofują się w kierunku na Kalwarię. Na stację kolejową w Suwałkach o godz. 10.00 przybywa z Augustowa 41 Suwalski Pułk Piechoty. Po krótkim odpoczynku około godz. 11.00 - 1 Batalion maszeruje szosą na północ, celem ustalenia styczności z wojskami litewskimi. 2 Batalion bez odpoczynku rusza na pomoc, by wspierać powstańców sejneńskich. Dowodzi nimi kpt. Juszczacki. Pod osłoną nocy jeden z księży litewskich w przebraniu kobiecym, wydostaje się z klasztoru sejneńskiego i dociera do wojsk litewskich informując, że w Sejnach nie ma regularnych oddziałów wojska polskiego. Zachęca do kontrataku, dostarczając jednocześnie ocenę rozmieszczenia sił powstańczych.

25 sierpnia 1919


Około godz. 4.30 wojska litewskie, wsparte oddziałami niemieckich ochotników, rozpoczynają atak na miasto. O godz. 6.30 po dwugodzinnej walce, wojska litewskie zajmują miasto. Powstańcy wycofują się na wzgórze za miastem w kierunku płd.-zach. O godz. 8.00 przybywa z Krasnopola kompania Łankiewicza wsparta 15 żandarmami pod dowództwem chor. Gołoskiego. O godz. 9.00 siły powstańcze rozpoczynają kontratak. Jednocześnie kawaleria powstańcza pod dowództwem ppor. Lipskiego wykonuje manewr oskrzydlający miasto od strony poł-wsch.. Po zaciętych walkach, powstańcy odzyskują miasto około godz. 11.00. W dniu 25.VIII.1919 roku powstańcy tracą 16 żołnierzy, 30 odnosi rany. Większość zabitych, to dobici ranni powstańcy, którzy pozostali w mieście. Są ofiary wśród ludności cywilnej. Zamordowany zostaje aptekarz, Wincenty Domosławski. Wielu ludzi skatowano, polskie domy ograbiono. Dowódca batalionu Sejn ppor. Zawadzki ginie podczas obrony miasta. Po jego śmierci dowództwo obejmuje Alexandrowicz. Pod wieczór pierwsze pododdziały 2 Batalionu 41 Suwalskiego Pułku Piechoty docierają do Sejn.

26 sierpnia 1919

Mieszkańcy Sejn, są zszokowani kilkugodzinną bytnością oddziałów litewsko-niemieckich i ich bezwzględnością działań w mieście dnia poprzedniego. Następuje umocnienie pozycji powstańczych oraz wzmocnienie pracy wywiadowczej o ruchach wojsk litewskich. Wyrusza transport do Suwałk 15 zwłok poległych powstańców.

27 sierpnia 1919

Na cmentarzu w Sejnach odbywa się pogrzeb dotychczasowych ofiar walk. Grzebani są Polacy i Litwini. Pogrzeb przeradza się w demonstrację partiotyczną, która pokazuje wolę mieszkańców do przynależności do macierzy. O godzinie 16.00 wkraczają kolejne jednostki 41 PP do miasta z plutonem karabinów maszynowych, co podnosi morale dla miejscowej ludności i oddziałów powstańczych.

28 sierpnia 1919


W nocy do miasta dociera jeszcze jedna kompania 41 PP, która wzmacnia siły powstańcze. Wywiad powstańczy sygnalizuje kolejny atak strony przeciwnej. O godz. piątej rano od Łoździej Litwini rozpoczynają drugie natarcie na Sejny. Atakują dwa bataliony 1 PP z dwunastoma ckm i bateria armat oraz liczne oddziały szaulisów wzmocnione ochotnikami niemieckimi. Strona polska przeciwstawia wzmocniony 2 Batalion 41 PP pod dowództwem kpt. Juszczackiego wsparty sześcioma ckm oraz baon powstańczy w sile 500 karabinów i 2 ckm, którym dowodzi por. Adam Rudnicki. Siły polskie obsadzają linię obrony w odległości 3 - 5 km od miasta na kierunku płn.-wsch. Prawe skrzydło zajmują powstańcy, lewe żołnierze 41 PP. Po całodziennej walce atak litewski zostaje odparty. Wojska litewskie wycofują się poza linię Focha, która ustalała linię rozgraniczenia polsko-litewskiego na południowej Suwalszczyźnie. Kontratak wojsk litewskich został okupiony zabitymi i rannymi po obu stronach. Podczas tych walk zostaje ranny dowódca sił powstańczych por. Adam Rudnicki.

Pogrzeb poległych powstańców: dowódcy Wacława Zawadzkiego-Rózgi; sekcyjnych: Stefana Chełmińskiego i Ireneusza Rukata; szeregowych powstańców: Konstantego Butkiewicza, Jana Grzymko, Edwarda Rynkowskiego, Jana Wojtulanisa, Bronisława Laskowskiego, Stanisława Miszkiela i jednego bezimiennego. Pogrzeb w Suwałkach, tak jak i w Sejnach przeradza się w wielką manifestację patriotyzmu. Dzień ten oznacza zakończenie Powstania Sejneńskiego. Łączne straty strony polskiej w Powstaniu wyniosły 37 zabitych, kilku zranionych i około 70 rannych. Straty strony litewskiej trudne są do przedstawienia wobec braku danych.

1 września 1919 roku w porozumieniu z mjr. Mackiewiczem, dowódcą 41 PP, por. Adam Rudnicki wydaje rozkaz wcielenia oddziałów powstańczych do 41 PP. Rozkaz ten kończy polskie działania powstańcze, w czasie których "patriotyczny lud Suwalszczyzny przez swoją nieugiętą walkę dał wyraz przywiązania do Macierzy i z walki tej mimo wielu cierpień wyszedł zwycięsko". Walki w następnym, które należy traktować jako przedłużenie powstania, były prowadzone przez regularne jednostki wojska polskiego.

Stanisław Buchowski





                      Rada Miejska w Sejnach w okresie międzywojennym

                    Referat wygłoszony na sesji naukowej Samorządy miejskie na Suwalszczyźnie w XIX i XX wieku.

                                                                Suwałki, 22 listopada 2003 roku


11 listopada 1918 roku nie oznaczał wyzwolenia dla wszystkich ziem polskich. Wolnością cieszyli się tylko mieszkańcy centralnych ziem polskich. Ziemia Sejneńska nadal pozostawała pod okupacją niemiecką. Położenie tego regionu na pograniczu polsko – niemieckim powodowało, iż na niepodległość trzeba tu było jeszcze poczekać. W rejonie tym Niemcy pozostali do połowy sierpnia 1919 roku.
Przedłużająca się okupacja niemiecka, jak również terytorialne zapędy państwa litewskiego wobec Sejneńszczyzny powodowały ostry sprzeciw społeczeństwa polskiego. Istniała realna możliwość wystąpienia zbrojnego strony polskiej. Niemcy ciągle obawiając się wystąpienia zbrojnego Polaków, a ci z kolei, rezygnując z tego stworzyli korzystne warunki do legalnej działalności dla najaktywniejszych środowisk polskiej społeczności Ziemi Sejneńskiej. Niemcy wyrazili zgodę na powstanie polskiego samorządu. Z inicjatywy przedstawicieli polskiej inteligencji, ziemiaństwa i środowisk aktywnych jeszcze w czasie pierwszej wojny światowej, 13 listopada 1918 roku powstała w Suwałkach Tymczasowa Rada Obywatelska Okręgu Suwalskiego (TROOS). Przystąpiła ona do tworzenia polskiej administracji cywilnej na tym terenie. Objęła ona swoją władzą, m. in. Południową część powiatu sejneńskiego.
W pierwszej dekadzie grudnia 1918 roku powstały władze samorządowe w powiecie sejneńskim. W Sejnach utworzona została Rada Obywatelska jako najważniejsza władza cywilna w powiecie. Pełnomocnikiem TROOS w Sejnach został Franciszek K. Sadowski. Jednak na skutek zdecydowanego sprzeciwu Litwinów popieranych przez Niemców Sadowski otrzymał nakaz natychmiastowego opuszczenia powiatu sejneńskiego. Trzeba też pamiętać, że na tym terenie obok władz polskich powstały też organy władzy litewskiej. W pierwszych dniach stycznia 1919 roku w Sejnach powstał Litewski Komitet Powiatowy (LKP) z dr Narkiewiciusem na czele. Prawie cały powiat sejneński z Sejnami i północno – wschodnia część powiatu suwalskiego z Puńskiem był zarządzany przez LKP. Przy pomocy Niemców LKP zorganizował milicję i komendanturę wojskową.
W dalszym ciągu najbardziej napięta sytuacja panowała w Sejnach. Tu wyraźnie uwidocznił się konflikt polsko – litewski. Niemcy oddali urzędy w mieście wojskowym władzom litewskim, mimo, że Polacy byli tu większością. Władze niemieckie pośpiesznie zakładały milicję litewską, udzielając jej pomocy organizacyjnej i materialnej. Działający w Sejnach Komitet Obrony Litwy apelował do Polaków, aby ci zrezygnowali ze swych dążeń narodowych. 14 lutego 1919 roku przybył Komisarz Rządu Polskiego na Powiat Sejneński Bolesław Szczęsny Herbaczewski z zadaniem tworzenia polskiej administracji na tym terenie. Nie objął on swoich obowiązków, gdyż Sejny znajdowały się pod władzą litewską. Urzędował do końca sierpnia tego roku w Suwałkach.
Sytuacja w Sejnach zaczęła wracać do normy dopiero po Powstaniu Sejneńskim. 30 sierpnia 1919 roku powrócił z Suwałk do Sejn na swoje stanowisko komisarz powiatowy B. Herbaczewski. 9 września tego roku powołał on 9 osobową Radę Miejską w Sejnach 2. Jej przewodniczącym został Leon Kałwajć. W skład Rady ponadto weszli: Szczepan Gerwel, Dominik Ziniewicz, Antoni Karpowicz, Adolf Szulc, Jan Kalwajt, Mowsza Mirosławski, Icko Radziuszkański i MichałJanuszkiewicz. Zdaniem Herbaczewskiego Rada została utworzona do czasowego zarządzania miastem.3. Herbaczewski w swoim sprawozdaniu sytuacyjnym za miesiąc październik 1919 roku podaje, że powołał do Rady 12 osób: 9 chrześcijan i 3 Żydów. Jednak przez pierwsze trzy lata Rada Miejska w Sejnach funkcjonowała w powyższym 9 osobowym składzie. Zajmowała się całokształtem spraw gospodarczych i społecznych miasta.
21 kwietnia 1923 roku Minister Spraw Wewnętrznych RP Władysław Sikorski wydał rozporządzenie o samorządzie miejskim na miasto Sejny. Na zasadzie art. 1 i 2 Ustawy z dnia 20 lutego 1920 roku w przedmiocie rozciągnięcia na miasta byłego zaboru rosyjskiego dekretu o samorządzie miejskim zarządził co następuje: Na miasto Sejny powiatu sejneńskiego rozciąga się moc dekretu z dnia 4 lutego 1919 roku o samorządzie miejskim, jednocześnie uzupełniając wykaz miast, dołączony do tego dekretu „166 Sejny”4
A więc ta pierwsza Rada Miejska w Sejnach istniała przez 3 lata, wydając różnorodne decyzje w sprawach miasta, bez podstawy prawnej, Należy więc zadać pytanie, dlaczego dopiero w 1923 roku zdecydowano się objąć miasto Sejny dekretem z lutego 1919 roku o samorządzie miejskim. Przecież Radę powołano we wrześniu 1919 roku, a wspomniany dekret obowiązywał w Polsce od ponad pół roku. Przyczyną tego stanu rzeczy było zapewne to, iż miasto Sejny było przedmiotem konfliktu polsko – litewskiego. Kwestia przynależności państwowej Sejn i regionu w tych latach była nadal nierozstrzygnięta. W 1919 roku było Powstanie Sejneńskie (23 - 28 sierpnia) a we wrześniu 1920 roku toczyły się walki polsko – litewskie (regularne oddziały wojska). W tym czasie Sejny jedenastokrotnie przechodziły z rąk do rąk. Te niepewne losy miasta spowodowały, że dekretem z 1919 roku o samorządzie miejskim władze państwowe miasto Sejny zdecydowały się objąć dopiero w 1923 roku.
Na podstawie reskryptu Województwa Białostockiego z 16 czerwca 1923 roku odbyły się 30 września tego roku pierwsze w latach II Rzeczypospolitej wybory do Rady Miejskiej w Sejnach. Wybrano 12 radnych. Byli to: Icko Radziuszkański, Ajzik Kan, Joel Płoński, Robert Pieńczykowski, ,Jan Kuczyński, Cyprian Majewski, Aleksander Zaremba, Konstanty Plesiewicz, , Józef Klimko, Zygmunt Zarzecki, Julian Ponganis i Józef Staśkiel. Trzech radnych było narodowości żydowskiej a reszta polskiej. W składzie Rady było 4 rolników, 3 kupców, 3 rzemieślników i 2 nauczycieli. Skład Rady odzwierciedlał strukturę społeczno – narodowościową ludności miasta. Tylko radny Radziuszkański był w poprzedniej Radzie. Pozostali funkcję tę pełnili pierwszy raz. Wiek radnych wahał się od 29 do 54 lat. Trzech radnych miało wykształcenie średnie (przede wszystkim nauczyciele) a dziewięciu podstawowe. Proporcje w składzie narodowościowym radnych Rady Miejskiej w Sejnach w całym okresie międzywojennym były podobne. W każdej kadencji było 2 – 3 radnych narodowości żydowskiej a reszta polskiej. Nie było radnych Litwinów, podobnie jak i kobiet.
Wiadomo, że w Sejnach mieszkało sporo Litwinów. Dlaczego nie byli reprezentowani w Radzie Miejskiej?. Czy sami nie chcieli, czy stawiano im jakieś przeszkody w tej mierze. Zapewne wystąpiło to drugie. Władze polskie starały się wszelkimi sposobami utrudniać aktywność polityczną społeczności litewskiej, jej organizacji, szkolnictwa i stowarzyszeń. Dotyczyło to i składu narodowościowego Rady Miejskiej, zwłaszcza po 1923 roku, gdy ostatecznie ukształtowała się granica polsko – litewska w tym regionie. Litwini nie wierzyli, że mogą być umieszczeni na liście kandydatów na radnych i wygrać, bojkotowali wybory.
W tamtym czasie zawsze dużym wydarzeniem w życiu tego „miasta na pograniczu” były wizyty władz wojewódzkich. Tak było np. podczas wizyty wojewody białostockiego w Sejnach w dniu 23 września 1925 roku. Wówczas to na nadzwyczajnym posiedzeniu Rady Miejskiej w tym dniu przyjęto szczegółowy program przyjęcia wojewody. W tym nadzwyczajnym posiedzeniu uczestniczyli przedstawiciele instytucji państwowych, zrzeszeń i organizacji społecznych. Wojewoda w południe. Został uroczyście powitany przez władze miejskie, przyjął delegację mieszkańców i zwiedził świątynię. W powitaniu wzięli udział wszyscy radni i cały magistrat miasta. Rada Miejska postanowiła skorzystać z okazji i na wspomnianym posiedzeniu zdecydowała wysunąć najpilniejsze potrzeby miejskie i wyłonić z siebie specjalną delegację dla osobistego ich przedstawienia wojewodzie 5.
Rada Miejska w Sejnach pamiętała też o zasługach biskupa Jałbrzykowskiego dla utrzymania polskości w Sejnach. Dlatego też w związku z jego przyjazdem 21 maja 1924 roku na wizytację parafii, radni postanowili uroczyście powitać dostojnego gościa i na granicach miasta u wylotu ulicy 3 maja postawić bramę tryumfalną 6.
Od początku pierwszej kadencji do 26 marca 1925 roku (1,5 roku) odbyło się 25 posiedzeń Rady Miejskiej w Sejnach. W każdym posiedzeniu uczestniczyli: burmistrz miasta, starosta powiatu lub jego zastępca (zwłaszcza gdy Sejny były siedzibą powiatu), ławnicy miejscy. Gdy zachodziła potrzeba na obrady zapraszano osoby spoza składu Rady. Np. gdy omawiano sprawę miejskiego szpitala obecny był jego dyrektor, gdy rozważano problemy rzeźni – jej kierownik. Frekwencja na posiedzeniach sięgała 75 – 85 %. W przeważającej mierze nieobecności były usprawiedliwiane, chociaż zdarzały się i nie. Tematyka posiedzeń była różnorodna: sprawy organizacyjne, meldunkowe, wybór ławników magistratu miasta Sejn, podatki od gruntów i opłaty miejskie, problemy gospodarcze itp. Wiele emocji budziły posiedzenia Rady Miejskiej na których uchwalano budżet miasta i dokonywano w nim zmian. Te ostatnie następowały bardzo często, nawet kilka razy do roku. Były też wnioski i interpelacje radnych. Gospodarowanie finansami przez miasto było pod stałą kontrolą Komisji Rewizyjnej Rady Miejskiej. W tym trudnym, początkowym okresie niepodległości, gdy ciągle zachodziły zmiany budżetowe i brakowało środków na wszystko , władze miejski Sejn właściwie dysponowały przyznanymi im funduszami. Przeprowadzona kontrola finansów miejskich przez Komisję Rewizyjną za okres od 12 listopada 1923 roku do 6 kwietnia 1924 roku stwierdziła, że kasa prowadzona jest wzorowo, wszystkie pozycje, zarówno przychodne jak i rozchodowe zgadzają się z przedstawionymi dowodami, wobec czego należy do dalszej pracy odnieść się z zupełnym zaufaniem 7.
Do podstawowych zadań, którymi zajmowała się Rada Miejska należy zaliczyć opiekę społeczną i miejską opiekę lekarską. Były to istotne dziedziny życia, tak bardzo interesujące społeczeństwo. Standard życiowy mieszkańców miasta należał do wyjątkowo niskich. Był to typowy, trudny okres powojenny z wszelkimi niedogodnościami życia. Wielu ludzi bytowało na granicy ubóstwa i stale potrzebowało pomocy. Bardzo często na posiedzeniach Rady rozpatrywano podania mieszkańców Sejn o zapomogi społeczne. Praktycznie nie było sesji, na której w porządku dnia tego problemu by nie rozpatrywano. Szczególnie było to widoczne w latach dwudziestych. Zdarzało się nawet po kilkanaście próśb w ciągu jednego dnia. Z braku dostatecznej ilości finansów nie wszystkie prośby załatwiano pozytywnie. Tak było, np. na sesji Rady Miejskiej w Sejnach obradującej w dniu 8 sierpnia 1928 roku. Wówczas to tylko prośbę Tomasza Słonczewskiego uwzględniono i postanowiono wypłacać od 15 tego miesiąca z sum miejskiej opieki społecznej po 30 zł miesięcznie zapomogi na polepszenie bytu jego i nieletnich dzieci 8. Rada na uwzględnione prośby mieszkańców miasta średnio przekazywała 30 zł miesięcznie. Zapomogi te z reguły wypłacano przez kilka miesięcy z przeznaczeniem na zakupy żywności, ubrań, lekarstw, opłacenie pobytu w szpitalu itd.
Wielokrotnie na posiedzeniach komisji (budżetowej i sanitarnej) i w czasie obrad plenarnych radni zajmowali się miejską opieką lekarską i sprawą szpitala Św. Szymona w Sejnach. Szpital był kierowany i utrzymywany przez Wydział Powiatowy. Stale miał jednak deficyt i groziła mu likwidacja. Władze powiatowe naciskały na miejskie aby te przejęły na siebie współfinansowanie tej placówki. Po raz pierwszy sprawa włączenia się miasta Sejny w pokrycie przynajmniej połowy deficytu szpitala stanęła na posiedzeniu Rady Miejskiej w dniu 12 września 1925 roku. Narastający problem rozważano dogłębnie i dosyć długo. Ostatecznie Rada Miejska w dniu 28 stycznia 1926 roku odpowiedziała odmownie, argumentując iż miasto Sejny nie brało udziału w zarządzaniu szpitala i na pokrycie deficytu za lata ubiegłe nie ma w budżecie wolnych środków 9.
Jednak we wrześniu tego roku Rada upoważniła magistrat do wyasygnowania 600 zł na urządzenie przy szpitalu prosektorium i pralni oraz zakup mebli na przyrządy medyczne. Ze wspólnego utrzymywania szpitala przez miasto i Wydział Powiatowy nic nie wyszło. Brakowało funduszy na remonty, leki i zakup podstawowego sprzętu medycznego. W dniu 13 grudnia 1928 roku Rada Miejska postanowiła szpital Św. Szymona w Sejnach nieczynny z powodu remontu od dnia 1 IX rb. Z dniem dzisiejszym zlikwidować zgodnie z orzeczeniem delegata Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Inspektora Lekarskiego przy Wojewodzie Białostockim 10. Aby nie pozbawiać mieszkańców miasta dalszego korzystania z opieki lekarskiej postanowiono ponosić 1/5 kosztów utrzymania izby chorych i ambulansu.
Trzeba odnotować starania Rady Miejskiej o utrzymanie w Sejnach powiatu. Temat ten był przedmiotem obrad wielokrotnie, zwłaszcza w 1923 i 1924 roku. Na posiedzeniu w dniu 26 listopada 1923 roku radni opracowali memoriał w sprawie utrzymania powiatu w Sejnach i wytypowali delegata od Rady Miejskiej Sejn do Rady Ministrów w Warszawie. Miał on pojechać do stolicy ze wspomnianym memoriałem i podjąć tam starania o utrzymanie powiatu sejneńskiego. Został nim burmistrz miasta Józef Bazgier, który w tej sprawie wyjeżdżał do Warszawy kilkakrotnie. Jak widać starania Rady Miejskiej okazały się mało skuteczne. Powiat w Sejnach zlikwidowano w 1925 roku. Po kilku latach sprawa powiatu wróciła. Rada Miejska w grudniu 1928 roku postanowiła zwrócić się do starosty suwalskiego z prośbą o poparcie wystąpienia do Ministra Spraw Wewnętrznych w sprawie przemianowania powiatu suwalskiego na suwalsko – sejneński. Projekt ten nie uzyskał większego poparcia i jak poprzedni nie został zrealizowany. Próbowano jeszcze powołać w Sejnach ekspozyturę starostwa suwalskiego, argumentując to uciążliwością dla miejscowej ludności w dojazdach do powiatowych Suwałk w celu załatwienia spraw urzędowych. Odpowiedź wojewody białostockiego była negatywna. Uzasadniono to tym, że najważniejsze sprawy i tak będzie rozpatrywać starosta a nie kierownik ekspozytury. Poza tym to tylko obciąży skarb państwa a ludność Sejn i regionu praktycznie nie odczuje tej zmiany.
Rada Miejska w Sejnach w swej działalności w dużym stopniu uwzględniała obchody świąt narodowych i uroczystości patriotycznych. W grudniu 1928 roku przemianowano ul Kalwaryjską na 29 listopada (obecnie Mickiewicza) w dowód uczczenia pamięci Polaków Powstania Listopadowego i wysiłku dni listopada 1918 roku. Zorganizowano pochód ulicami miasta, w którym wzięli udział przedstawiciele gminy żydowskiej i duchowieństwo wyznania mojżeszowego, przedstawiciele władz państwowych i instytucji społecznych. Odbyło się nabożeństwo w miejscowym kościele w intencji Ojczyzny i odczyt. Zawsze uroczyście obchodzono Dzień 3 Maja, powołując komitet obchodów, tego tak wówczas ważnego dla Polaków święta narodowego. W maju 1924 roku radni przemianowali ul. Gibiańską na 3 Maja (obecnie 1 maja), aby uczcić to święto.
Szczególnie uroczyście obchodzono w 1924 roku „5 lecie oswobodzenia Sejn”. Jednogłośną uchwałą Rady Miasta przemianowano ul. Wigierską na Wacława Zawadzkiego (obecnie również), upamiętniając w ten sposób bohaterską śmierć dowódcy Powstania Sejneńskiego. Powołano Komitet do wyboru placu pod przyszły „Pomnik Wolności” oraz wmurowania tablicy pamiątkowej w gmachu magistratu. Tych dwóch zamierzeń nie udało się zrealizować. Pomnik Powstania Sejneńskiego i Czynu Niepodległościowego Ziemi Sejneńskiej postawiono w Sejnach dopiero w 1999 roku. Nastąpiło to staraniem Społecznego Komitetu Obywatelskiego w 80 rocznicę Powstania Sejneńskiego.
We wrześniu 1929 roku w ramach obchodów 10 rocznicy Powstania Sejneńskiego Rada Miejska w Sejnach nadała majorowi Adamowi Rudnickiemu tytuł honorowego obywatela miasta. Nastąpiło to jak uzasadniono w dowód zasług dla Sejneńszczyzny przy tworzeniu POW (Polska Organizacja Wojskowa –przyp. S. B), zdobyciu miasta Sejn od zaborców i przyłączenia do wspólnej Macierzy Polski 11 . Honorowe obywatelstwo nadano też wszystkim pozostałym żyjącym uczestnikom powstania.
W marcu 1927 roku radni przemianowali ul. Rynkową i ul. Główną, stanowiącą jedną ciągłość na ulicę Marszałka Józefa Piłsudskiego (tak samo obecnie). W listopadzie następnego roku wystąpiono z prośbą do Marszałka o przyjęcie tytułu honorowego obywatela Sejn. Jako delegatów dla wręczenia dyplomu Honorowego Obywatela miasta Sejn dla Marszałka Piłsudskiego wysłano burmistrza miasta Franciszka Myszczyńskiego i ks. dr a zarazem radnego Stanisława Pardo. W budżecie miasta na 1929/1930 rok przeznaczono 3000 zł na budowę Domu Ludowego w Sejnach im. J. Piłsudskiego. Taki dom rzeczywiście za kilka lat powstał. Pełnił rolę Ośrodka Kultury w którym odbywały się wszystkie uroczystości państwowe. Radni Sejn zwrócili się też z apelem do społeczeństwa o dobrowolne datki pieniężne na odbudowę zniszczonych, polskich kościołów w Brzuchowicach pod Lwowem i w Baranowiczach na Białorusi. Jak widać w Radzie była chęć pomagania Polakom, którzy znaleźli się poza granicami Ojczyzny.
W latach dwudziestych na posiedzeniach Rady Miejskiej w Sejnach bardzo często omawiano funkcjonowanie elektrowni miejskiej. Chodziło tu o jej przyjęcie na własność miasta. Sprawa nie była łatwa. 7 listopada 1923 roku Rada Miejska podjęła decyzję o jej wykupie i zobowiązała magistrat miasta do dalszych działań w tej sprawie. 14 listopada złożono stosowny wniosek w Oddziale Likwidacji Demobilu Wojskowego „Demaf” w Warszawie. Podjęto decyzję o zaciągnięciu na wykup i urządzenie elektrowni w Polskim Banku Komunalnym pożyczki krótkoterminowej w wysokości 1000 zł polskich 12. Sprawa elektrowni została rozwiązana dopiero drogą procesu sądowego.
Podobnie na posiedzeniach Rady Miejskiej częstym tematem obrad były problemy rozwoju oświaty w mieście. Chodziło przede wszystkim o konieczność budowy budynku dla przyszłej szkoły powszechnej. Sprawa pomieszczenia dla szkoły powszechnej w Sejnach jak bumerang wracała do porządku obrad. Na posiedzeniu Rady Miejskiej w dniu 14 marca 1925 roku Inspektor Szkolny stwierdził, iż istnieje groźba zamknięcia szkoły powszechnej gdyż szkoła mieści się w budynkach wynajętych, swego czasu przymusowo zajętych i w tej chwili nie ma możliwości uzyskania od właścicieli zezwolenia na gruntowny remont i wznoszenia dodatkowych zabudowań 13 . Rozważano gdzie przenieść szkołę. Najczęściej mówiono o budynku po starostwie. Jednak starania Rady Miejskiej o uzyskanie lokalu na potrzeby szkoły nie przyniosły rezultatu.
12 września 1925 roku na posiedzeniu Rady Miejskiej w Sejnach podjęto wreszcie decyzję o budowie nowego budynku szkoły. W tym samym miesiącu wystąpiono do wojewody białostockiego o 30 morgową działkę po budowę szkoły. Miał to być budynek z wieloma klasami, mieszkaniami dla nauczycieli, salą gimnastyczną i pomieszczeniami gospodarczymi. Budowa miała trwać trzy lata. Jej całkowity koszt obliczono na 120 tys. Zł. Zakładano, że 50% kosztów pokryje skarb państwa. Reszta funduszy miała pochodzić z Sejmiku Suwalskiego i źródeł własnych.
Szybko jednak okazało się, że możliwości finansowe przerastają plany. Na posiedzeniu Rady Miejskiej w dniu 9 listopada 1927 roku nastąpiła weryfikacja tych założeń. Ostateczne 2 czerwca 1928 roku jednogłośnie postanowiono wznieść gmach szkolny z pustaków o dwóch kondygnacjach, tj. parter i piętro 14.W tym celu zaciągnięto pożyczkę od Skarbu Państwa na sumę 44.500 zł. Rada Miejska poręczyła pożyczkę i spłatę oprocentowania całym majątkiem gminy miejskiej i wszystkimi jej dochodami.
Z powodu niedostatecznej ilości środków finansowych budowę realizowano etapami: przygotowanie terenu i budowa fundamentów, potem parter z cegły, w końcu drewniane piętro. Dzięki osobistemu zaangażowaniu Józefa Klimki – kierownika szkoły i radnego Rady Miejskiej w Sejnach – oraz poparciu miejscowego społeczeństwa w 1934 roku budowę zakończono 15.
Po wyborach samorządowych w 1927 roku w Radzie Miejskiej powołano nowe komisje: finansowo – budżetową, rewizyjną, gospodarczą i sanitarno – weterynaryjną. Miało to usprawnić pracę Rady i przynieść bardziej pożądane rezultaty dla miasta. Nie spowodowało to wyraźnych zmian w pracy radnych. 12 sierpnia tego roku dokonano wyboru nowego burmistrza Sejn. Został nim Franciszek Myszczyński. Głosowało na niego 10 radnych. Jego konkurent Teodor Czechowski otrzymał 1 głos. Głos jednego radnego był nieważny. Funkcjonowanie Rady Miejskiej w Sejnach było przedmiotem lustracji władz zwierzchnich (wojewódzkich i powiatowych). Jedną z takich lustracji przeprowadzono w okresie 18 marca – 31 maja 1928 roku. Nie stwierdzono praktycznie żadnych nieprawidłowości, poza jednym. Niw wszyscy radni regularnie uczestniczyli w posiedzeniach, ale nieobecności były zawsze usprawiedliwione 16.
Częstotliwość posiedzeń Rady Miejskiej w Sejnach w poszczególnych latach była różna. W 1923 roku odbyło się 10 posiedzeń. W następnych latach ilość ich była następująca: 1924 – 16, 1925 – 5, 1926 – 7, 1927 – 13, 1928 – 10, 1929 – 12, 1930 – 6, 1931 – 13, 1932 – 6. W sumie w latach 1923 – 1932 radni Sejn zbierali się 98 razy, w tym na kilku sesjach uroczystych – nadzwyczajnych. Były miesiące gdy odbywało się kilka posiedzeń, np.: maj 1924 rok – 3, wrzesień 1927 rok – 4. Były też i takie okresy gdy nie było ich wcale, np.: styczeń – luty 1925 rok, marzec – kwiecień 1929 rok. Wszystkie posiedzenia były protokołowane. Zachowały się dwie księgi protokołów za lata 1923 – 1932. Z lat następnych zachowało się tylko kilka pojedyńczych, rozrzuconych po dwóch zespołach archiwalnych znajdujących się w APS 17. Ostatni zachowany protokół pochodzi z 6 października 1936 roku. Wtedy to Rada Miejska w Sejnach na swym posiedzeniu przede wszystkim debatowała o ogromnym zadłużeniu miasta, które wyniosło wówczas 47.421 zł i 76 gr 18. Radni starali się o kolejne pożyczki, np. o 7000 zł w Polskim Banku Komunalnym w Warszawie na przebudowę linii elektrycznej i prolongatę spłat kredytów już zaciągniętych w innych bankach.
Wybory samorządowe odbyły się w 1934 i 1939 roku. Jak wiadomo z tych lat brakuje dokumentów. Można założyć, ze one istnieją i kiedyś zostaną odnalezione. Przecież z lat wcześniejszych zachowały się i to w dość dobrym stanie. Być może są za naszą wschodnią granicą w Grodnie lub Wilnie. Gdy będą dostępne wtedy obraz funkcjonowania Rady Miejskiej w Sejnach w okresie międzywojennym będzie pełniejszy. Chodzi tu zwłaszcza o lata trzydzieste, bezpośrednio przed wybuchem wojny.
Z zachowanych materiałów archiwalnych ustaliłem nazwiska 34 radnych Rady Miejskiej w Sejnach z okresu międzywojennego. Było wśród nich 25 radnych narodowości polskiej, 9 żydowskiej i ani jednego litewskiej. Nie było też żadnej kobiety. Oto one: Adamowicz Michał, Chatkowski Antoni, Dusznicki Boruch, Dziemido Antoni, Gerwel Szczepan, Januszkiewicz Michał, Kalwajt Jan, Kan Ajzik, Kapp Franciszek, Karpowicz Antoni, Klejs Józef, Klimko Józef, Kuczyński Jan, Lewo Josel, Łabacz Antoni, Łapidus Jankiel, Majewski Cyprian, Mirosławski Mowsza, Moroz Bronisław, Olsztyn Wincenty, Pardo Stanisław, Pieńczykowski Robert, Plesiewicz Konstanty, Płoński Joel, Ponganis Julian, Radziuszkański Icko, Rozenthal Abram, Rugienis Kazimierz, Sitko Józef, Staśkiel Józef, Szulc Adolf, Zaremba Aleksander, Zarzecki Zygmunt, Ziniewicz Dominik. Najdłuższym stażem w pracy radnego legitymowali się S. Gerwel i I. Radziuszkański. Powołał ich już Herbaczewski. Ponadto funkcję tą pełnili przez dwie kadencje. Dwukrotnie radnymi byli A. Kan, J. Klimko i Z. Zarzecki. Pozostali to radni jednej kadencji.

Stanisław Buchowski