Gimnazjum nr 1 im. Jana Pawła II w Sejnach

 

WSPÓLNE ŚCIEŻKI NASZEJ MAŁEJ OJCZYZNY – ZIEMI SEJNEŃSKIEJ

 

EDUKACJA  REGIONALNA –

DZIEDZICTWO KULTUROWE W REGIONIE

 

Program ścieżki regionalnej opracowany zgodnie z podstawą programową dla uczniów gimnazjum w klasach I-III

 

(przyjęty Uchwałą Rady Pedagogicznej z dnia 20 lutego 2006 r.)

 

mgr Halina Borowska

 

mgr Beata Kuczyńska

 

mgr Barbara Kukolska

 

mgr Anna Modzelewska

 

mgr inż. Marian Cezary Teodorowski

 

mgr Teresa Ziniewicz -Tur

 

 

Sejny  2006

 

WSPÓLNE ŚCIEŻKI NASZEJ MAŁEJ OJCZYZNY – ZIEMI SEJNEŃSKIEJ

 

EDUKACJA  REGIONALNA –

DZIEDZICTWO KULTUROWE W REGIONIE

 

Program ścieżki regionalnej opracowany zgodnie z podstawą programową dla uczniów gimnazjum w klasach I-III

 

I. Podstawa programowa

 

Cele edukacyjne

 

1. Rozwijanie wiedzy o kulturze własnego regionu i jej związkach z kulturą narodową.

2. Nawiązanie kontaktu ze środowiskiem lokalnym i regionalnym w celu wytworzenia bliskich więzi i zrozumienia różnorakich przynależności człowieka.

3. Ugruntowanie poczucia tożsamości narodowej przez rozwój tożsamości regionalnej.

4. Rozwijanie wiedzy o historii regionu w powiązaniu z tradycjami własnej rodziny.

 

Zadania szkoły

 

1. Wprowadzanie w świat tradycji regionu i należących do niej wartości.

2. Wskazywanie przykładów umożliwiających integrację z kulturą regionu.

3. Wspieranie kontaktów z osobami i instytucjami zajmującymi się ochroną i pomnażaniem dziedzictwa kulturowego w regionie.

 

Treści nauczania

 

1. Położenie i zróżnicowanie przestrzenne elementów środowiska geograficznego regionu.

2. Rola regionu i jego związki z innymi regionami Polski.

3. Charakterystyka i pochodzenie społeczności regionalnej.

4. Elementy historii regionu i jego najwybitniejsi przedstawiciele.

5. Język regionalny, gwary i nazewnictwo regionalne, miejscowe nazwy, imiona i nazwiska.

6. Elementy dziejów kultury regionalnej, regionalne tradycje, obyczaje i zwyczaje, muzyka, tańce.

7. Główne zabytki przyrody i architektury w regionie.

8. Historia i tradycja własnej rodziny na tle historii i tradycji regionu.

 

 

 

Osiągnięcia

1. Odnajdywanie wartości, jaką stwarza wspólnota lokalna i jej kultura w życiu człowieka.

2. Prezentowanie własnego regionu i jego walorów oraz cech wyróżniających.

3. Działanie na rzecz ochrony regionalnego dziedzictwa kulturowego.

4. Udział w lokalnych inicjatywach kulturalnych.

5. Wybrane umiejętności regionalne (tańce, śpiewy).

 

 

II. W edukacji regionalnej powinny przenikać się elementy:

 

·        Wiedzy/ poznawaniu regionu/

·        Tworzenia osobistej z nim więzi,

·        Dochodzenia do tożsamości regionalnej

·        Postaw cechujących gospodarza ziemi, na której on żyje i którą kocha.

 

 

Wiedza – poznawanie. Gdzie na mapie Polski znajduje się mój region? Jaki jest /szeroko pojęte zróżnicowanie i bogactwo, w tym dziedzictwa kulturowego/? Dlaczego taki jest? Jaki był i jest związek historii z teraźniejszością? Jak może oddziaływać na przyszłość?

 

 

Więzi osobiste -  związek dziejów rodziny z historia regionu /i Polski/. Jaki jest twój stosunek do tej ziemi? Z czego wynika i jak się rodzi więź człowieka z regionem? Jakie istniały i istnieją obecnie więzi społeczne, kulturowe w regionie? Jakie to ma znaczenie dla teraźniejszości i przyszłości regionu?

 

 

Wartości. Jaką wartość stanowi region w życiu ludzi tu żyjących? Jaką wartością jest dla ciebie jego dziedzictwo kulturowe?

 

 

Postawy. Co można zrobić teraz i w przyszłości dla swojego regionu, swojego miejsca na ziemi /gdy się zna ich wartości/?

 

 

 Ogólne cele programu

 

·        Uświadamianie uczniom własnych korzeni.

·        Kształtowanie poczucia własnej wartości, przynależności do regionu.

·        Odtworzenie dziedzictwa, które zostało zaprzepaszczone.

·        Uświadomienie różnorodności naszego społeczeństwa – uczenie tolerancji.

·        Przybliżenie historii w oparciu o dzieje rodziny (wiedza o tym, skąd pochodzę).

·        Pokazanie piękna środowiska naturalnego.

·        Poznawanie tradycji regionu.

·        Budzenie szacunku do domu rodzinnego.

·        Pielęgnowanie tradycji, zwyczajów.

·        Docenienie tożsamości regionu – jesteśmy częścią Europy, częścią Polski.

·        Wyeksponowanie i ochrona zasobów naturalnych.

·        Wyrabianie poczucia własnej wartości.

·        Promocja regionu.

·        Poznanie dorobku kulturowego mieszkańców Suwalszczyzny na przestrzeni wieków z naciskiem na dorobek twórców Sejneńszczyzny.

·        Poznanie gwary naszego regionu.

·        Poznanie tańców ludowych Sejneńszczyzny.

·        Poznanie i gromadzenie legend o cudownej figurze Matki Boskiej Łaskami Słynącej z Bazyliki w Sejnach, Jeziorze Gaładuś, rzece Marycha, Jeziorze Wigry, itp.

·        Poznawanie literatury naszego regionu. 

 

 

III. Formy pracy przy realizacji zadań związanych z regionalizmem

 

 

·        Spotkania z ciekawymi ludźmi z regionu.

·         Imprezy integracyjne z członkami rodzin.

·         Współpraca związana z dziedzictwem kulturowym.

·         Zajęcia warsztatowe.

·         Wycieczki – poznajemy najbliższe okolice, historię (stopniowo rozszerzamy).

·         Tworzenie kącików dziedzictwa kulturowego.

·         Konkursy związane z regionem.

·         Lekcje muzealne w Muzeum Ziemi Sejneńskiej, Klasztorze Podominikańskim, Dworku Miłosza itp.

·         Udział w wystawach, przedstawieniach, konferencjach, itp. organizowanych przez organizacje i instytucje (m. in. ośrodki kultury, muzea, towarzystwa historyczne, IPN, samorządy, organizacje pozarządowe)

·         Analiza twórczości literackiej twórców Sejneńszczyzny lub dzieł i dokumentów związanych z Ziemią Sejneńską.

·         Udział w koncertach zespołów ludowych Sejneńszczyzny.

·         Udział w działalności gimnazjalnego Radia Internetowego SMS „Borek”.

 

 

 

Metody

 

·        Gromadzenie materiałów o naszym regionie np. starych zdjęć, dokumentów

·        Nagrywanie audycji radiowych w szkolnym radiu internetowym tematycznie związanych z naszym regionem.

·        Umieszczanie artykułów w „Gimzetce” i prasie lokalnej

·        Spotkania z władzami samorządowymi

·        Organizowanie konkursów literackich, plastycznych i wiedzy historycznej

·        Przygotowywanie potraw regionalnych z okazji świąt

·        Tworzenie słownika gwary naszego regionu

·        Przygotowanie pokazu tańców ludowych                

 

Przewidywane osiągnięcia

 

Uczeń potrafi:

·        Samodzielnie zdobywać informacje z różnych źródeł

·        Współpracować w grupie

·        Dostrzegać walory krajobrazowe i turystyczne naszego regionu

·        Aktywnie uczestniczyć w przygotowaniach do imprez regionalnych

·        Organizować a nawet tworzyć wystawy twórczości ludowej   

·        Zatańczyć przynajmniej jeden taniec ludowy

Uczeń zna:

·        Historię Sejn i Ziemi Sejneńskiej oraz wybrane elementy historii Suwalszczyzny

·        Literaturę związaną z Ziemią Sejneńską i Suwalszczyzną

·        Geografię i przyrodę regionu

·        Tradycje, zwyczaje i obrzędy naszego regionu

·        Tańce ludowe naszego regionu

·        Legendy naszego regionu

·        Miejsca pamięci narodowej i dba o nie

·        Ciekawych ludzi zajmujących się twórczością ludową lub działaniami na rzecz regionu

·        Miejsca pochówku ludzi zasłużonych dla naszego regionu

·        Gwarę

Ocenianie

 

   Ocenianie będzie zaangażowanie, osiągnięcia oraz wkład pracy ucznia. Oceną może być pochwała nauczyciela, dyrektora, podziękowanie, nagroda lub ocena szkolna z: języka polskiego, geografii, historii, wos, biologii, wychowania fizycznego wg skali przyjętej przez WSO. Aktywna praca będzie miała również wpływ na ocenę  zachowania.

    Za szczególne osiągnięcia uczeń może otrzymać nagrodę rzeczową wraz ze specjalnym dyplomem od Dyrektora Gimnazjum na zakończenie roku szkolnego.

 

Ewaluacja

 

Przez cały czas  program ścieżki regionalnej będzie monitorowany i doskonalony.


 

Materiał nauczania związany z celami edukacyjnymi

Szczegółowe cele edukacyjne – kształcenia i wychowania

Opis założonych osiągnięć uczniów

Procedury osiągania celów

PIĘKNO ZIEMI SEJNEŃSKIEJ – WALORY GEOGRAFICZNO - PRZYRODNICZE

Położenie i zróżnicowanie przestrzenne elementów środowiska geograficznego i przyrodniczego  regionu:

1.      Moje miejsce na ziemi.

2.      Jaki jest mój region?

3.      Zmiany w środowisku wywołane działalnością człowieka.

4.      Walory przyrodnicze regionu: rzeźba terenu, wody, parki narodowe, rezerwaty i pomniki przyrody; charakterystyczne gatunki roślin i zwierząt; mikroklimat; orientacja w regionie.

5.      Zagrożenia przyrodnicze w swoim regionie.

 

Rozwijanie wiedzy o tożsamości własnego regionu. Kontakt ze środowiskiem lokalnym i regionalnym w celu wytworzenia bliskich więzi i zrozumienia różnorakich przynależności człowieka.

Prezentowanie własnego regionu  jego walorów i cech wyróżniających

·        Wskazuje granice regionu na mapie – geograficzne, historyczne i administracyjne

·        Wskazuje cechy przewodnie środowiska geograficznego i przyrodniczego regionu (dostrzega najpiękniejsze obiekty i miejsca)

·        Ocenia przykłady zmian

·        Proponuje działania zmierzające do poprawy stanu środowiska

·        Potrafi nazwać, wskazać, odnaleźć w terenie.

·        Potrafi posługiwać się mapą, kluczem do oznaczania gatunków.

·        Rozpoznaje ślady, tropy.

·        Nawiązuje współpracę z organizacjami turystycznymi, zarządem parku, właścicielem terenu, mieszkańcami.

·        Praca z mapą

·        Zajęcia terenowe (wycieczki piesze, rowerowe , autokarowe po regionie)

·        Częste pokazywanie i porównywanie pozytywnych i negatywnych działań w środowisku

·        Umożliwianie uczniom częstego podejmowania decyzji (drzewko decyzyjne)

Rola regionu i jego związki z innymi regionami

 

·        Ustala specyfikę gospodarczą regionu ze zwróceniem uwagi na zasoby, stan środowiska i atrakcyjność turystyczną

·        Ustala rolę regionu w gospodarce kraju

·        Opracowanie zebranego materiału statystycznego

ŹRÓDŁO - PRZESZŁOŚĆ I HISTORIA REGIONU

Charakterystyka i pochodzenie społeczności regionalnej.

Kim byli i są ludzie mieszkający w regionie?

Elementy historii regionu i jego najwybitniejsi przedstawiciele

Ważniejsze wydarzenia historyczne i ich odbicie w historii regionu:

Skarby archeologów

Magiczne nazwy

Legendy

Dzieje osadnictwa

Folklor Sejneńszczyzny

Dzieje Miasta Sejny

Architektura Sejn i architektura wiejska

Dzieje Parafii i Diecezji

Klasztor jako kolebka i centrum

Ślady Powstania Styczniowego

Dworki Sejneńszczyzny

Portrety wybitnych przodków

Odtajnione Powstanie Sejneńskie

Szkolnictwo

Śladami Miłosza

Martyrologia – lata wojny i okupacji

Obława Augustowska

Szlak Jana Pawła II

Czasy PRL - u

Miejsca Pamięci: pomniki i cmentarze

·        Ugruntowanie poczucia tożsamości narodowej przez rozwój tożsamości regionalnej

·        Doskonalenie wiedzy o historii regionu

·        Zna pochodzenie (etymologia) regionu

·        Zna wybitnych przedstawicieli regionu

·        Za specyfikę społeczno – demograficzną regionu dawniej i dziś

·        Wskazuje na mapie położenie regionu w kontekście historycznym

·        Umie powiązać wydarzenie historyczne Polski i Europy z wydarzeniami w regionie

·        Wskazuje miejsca pamięci narodowej w regionie

·        Praca w oparciu o źródła historyczne

·        Wywiad

·        Graficzna prezentacja materiału statystycznego

·        Wykonanie albumu (wybitni mieszkańcy regionu)

·        Wycieczki do muzeum

·        Projekty muzealne

POGRANICZE - RÓŻNORODNOŚC KULTUROWA

Elementy dziejów kultury regionalnej, regionalne tradycje, obyczaje i zwyczaje, muzyka.

Zróżnicowanie etniczne i religijne regionu

 

Rozwijanie wiedzy o kulturze własnego regionu  jej związkach z kulturą narodową

·        Wymieni grupy etniczne i religijne

·        Dostrzega różnice pomiędzy w/w w obrębie stroju, muzyki, obrzędów, rzemiosła ludowego

·        Rozumie i akceptuje różnorodność religijną, narodowościową (tolerancja)

·        Potrafi zaprezentować taniec regionalny, pieśni

·        Działa na rzecz ochrony regionalnego dziedzictwa kultury

·        Zna miejscową gwarę, wyjaśnia pochodzenie niektórych nazwisk, nazw geograficznych, przedmiotów

·        Wycieczka do muzeum, skansenów, świątyń

·        Udział w prezentacji grup tanecznych, wystaw twórców ludowych

·        Spotkania z ciekawymi ludźmi (gawędziarze, poeci ludowi)

·        Gromadzi eksponaty (materialne i pisane źródła historyczne o własnym regionie)

·        Wywiad

·        Praca ze słownikami etymologicznymi i  innymi, mapami

DOM - WIĘZI LOKALNE I TRADYCJE RODZINNE

Historia i tradycja własnej rodziny na tle historii i tradycji regionu.

Skąd wywodzą się moje korzenie?

Małe ojczyzny.

·        Kontakt ze środowiskiem lokalnym i regionalnym w celu wytworzenia bliskich więzi i zrozumienia różnorakich przynależności człowieka

·        Rola regionu i jego związki z innymi regionami Polski

·        Uświadamia własne „korzenie” i tradycje

·        Wskazuje związki tradycji swojej rodziny z tradycjami regionalnymi i narodowymi

·        Nazywa stopnie pokrewieństwa

·        Uświadamia swoje miejsce w społeczności lokalnej

·        Zna tendencje rozwojowe swojej miejscowości

·        Dostrzega związki swojej miejscowości z innymi ( ich mieszkańcami), w tym także zna wzajemne zależności

·        Wywiady z dziadkami w celu odtworzenia dziejów rodu

·        Wycieczki do archiwum państwowego

·        Wykorzystanie zbiorów domowych (zdjęcia, albumy, dokumenty, kroniki)

·        Drzewo genealogiczne

 

Bibliografia

 

I. ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

 

  1. Archiwum diecezjalne w Ełku, Akta kościoła sejneńskiego 1805 – 1846, sygn. I 470 k. 99. 118.
  2. Archiwum diecezjalne w Ełku, Akta wizyty generalnej kościołó diecezji 1820 – 1900, sygn. II k. 191 – 215.
  3. Archiwum diecezjalne w Ełku, Parafia Sejny, teczka 1922 – 1946.
  4. Archiwum Parafialne w Sejnach,  Dokumentacja odnośnie konserwacji figury Matki Boskiej.
  5. Archiwum Parafialne w Sejnach,  Kronika parafialna od 1877 r.
  6. Książka pamiątkowa kościoła w Sejnach.

 

II. RELACJE

 

  1. Ks. Olędzki P., List z dn. 18 maja 1995 r. [maszynopis].
  2. Ks. Olędzki P., Mowa z okazji rocznicy śmierci ks. Stanisława Pardo. Sejny 26 czerwca 1972 r. [maszynopis].
  3. Relacja ks. prałata Kazimierza Gackiego, proboszcza parafii, marzec 2003 r.

 

III. ŹRÓDŁA PUBLIKOWANE

 

  1. Baranowski A., Borek oniksztyński. Olsztyn 1989.
  2. Encyklopedia Powszechna Orgelbranda, T. XVIII, Warszawa 1912, hasło: Suwałki, Sejny.
  3. Grunwald, Kalendarz na Królestwo Polski i Litwy na rok 1911, Sejny 1910.
  4. Kopciał J., Szkice. Suwałki 1995.
  5. Połujański A., Wędrówki po guberni augustowskiej w celu naukowym odbyte, W-wa 1859
  6. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. B. Chlebowski, T. X, W-wa 1889.
  7. Sprawozdanie dyrekcji seminarium mniejszego i Gimnazjum Męskiego im. św. Kazimierza Kurii Biskupiej w Sejnach za okres pierwszego dziesięciolecia istnienia zakładu od roku 1923 – 1933. Sejny 1933.
  8. „Uczeń Kresowy”, maj 1932, nr 5.

 

IV. OPRACOWANIA

 

  1. Apoznański J, Szkolnictwo początkowe w guberni suwalskiej w latach 1864- 1897, w: „ Rocznik Białostocki”, 1974, T. XII.
  2. Alekxandrowicz S, Rozwój kartografii Wielkiego Księstwa Litewskiego od XV do poł. XVIII wieku
  3. Ambrosiewicz M, Zespół podominikański w Sejnach, Suwałki 1997.
  4. Biskup Antoni Baranowski ( Antonas Baranauskas)  1835-1902, Orędownik pojednania litewsko- polskiego, Wydanie Sejmowe, W-wa 1998.
  5. Bejger P., Błogosławiony ksiądz Michał Piaszczyński, Włocławek 2001.
  6. Chrystianizacja Litwy, Praca zbiorowa pod red. Jerzego Kłoczowskiego,  Kraków 1987.
  7. Davies N. , Boże igrzysko. Historia Polski , Kraków 1989.
  8. Filipowicz Z., Złota księga (Gimnazjum sejneńskiego a następnie suwalskiego), „ Kontrasty”, 1973, Nr 11.
  9. Gryguć B., Uposażenie zakonu dominikanów w Sejnach w XVII – XVIII, „Białostocczyzna” 4/97.
  10. Herbst S., Analiza układu przestrzennego miasta Sejny, w: Materiały doi dziejów Ziemi Sejneńskiej, red. J. Antoniewicz, T. 1, Białystok 1963.
  11. Jemielity W., Cmentarze w diecezji  augustowskiej czyli sejneńskiej, „ Prawo Kanoniczne” 1994, nr 3-4, s.100-117.
  12. Jemielity W., Zespół podominikański w Sejnach, Łomża 1998.
  13. Jemielity W., Szkolnictwo w guberni suwalskiej, Suwałki 1997.
  14. Jemielity W., Diecezja augustowska czyli sejneńska w latach 1818- 1872, Lublin 1972
  15. Jemielity W., Parafialne szkoły elementarne w guberni augustowskiej, 1815-1848, „ Rocznik Białostocki”, T. XII
  16. Jemielity W.,  Podziały administracyjne Suwalszczyzny 1919-1998, Suwałki 1998.
  17. Jemielity W., Przenoszenie biskupstwa z Sejn do Suwałk, „Łomżyńskie Wiadomości Diecezjalne”, 1987, Nr 2.
  18. Jemielity W., Diecezja Łomżyńska: studium historyczne parafii. Łomża 1990.
  19. Jemielity W., Seminarium duchowne w Sejnach 1826-1915, „Acta  Balt. – Slav.” (1987), s. 193-202.
  20. Jermielity W., Kurendy w Królestwie Polskim , „Prawo Kanoniczne” 1996, nr 3-4, s, 237- 242.
  21. Jemielity W., Sanktuaria maryjne w diecezji łomżyńskiej. Łomża 1991.
  22. Jemielity W., Z dziejów Kościoła w Królestwie Polskim w XIX wieku, „Roczniki Humanistyczne” 1973, t. 21, z. 2, s.271.
  23. Jemielity W. , Mianowanie i przenoszenie księży w Królestwie Polskim po powstaniu styczniowym, „ Roczniki Teologiczno – Kanoniczne” 1987, t. 34, z.4, s.37-84.
  24. Jemielity W., Dekanat unicki augustowski w XIX i początkach XX wieku, w: Materiały do dziejów społeczno- religijnych w Polsce , Lublin 1974, s.157-212.
  25. Jemielity W., Zarys dziejów diecezji augustowskiej czyli sejneńskiej, „ Lithuania” 1995, nr 2, s.99-124.
  26. Jemielity W, Diecezja augustowska czyli sejneńska w latach 1818-1872, Lublin 1972.
  27. Jemielity W., Bejger P; Męczennicy diecezji łomżyńskiej, „Glos Katolicki”, 2000.
  28. Język nabożeństw  w parafiach mieszanych polsko- litewskich przed I wojnę światową , w: Przeszłość natchnieniem dla teraźniejszości , Ełk 1996, s. 259-282.
  29. Klimaniec E. F., Sanktuarium Matki Boskiej w Sejnach. Sejny 1996.
  30. Klimko J., Sejny jakie pamiętam, „Jaćwież” 1988, nr 3.
  31. Kłapkowski W., Fundacja i uposażenie kościołów w Przerośli i Puńsku „ Ateneum Wileńskie”, R. XIII, Z. 1, Wilno 1938, s. 217- 229.
  32. Kłapkowski W., Konwent dominikanów w Sejnach, „ Ateneum     Wileńskie”, R. XIII, Wilno 1939, s. 69-174.
  33. Kłapkowski W., Kolegium księży dominikanów w Sejnach, „Callectanea Theologica”, T. 17, Lwów 1936, s. 504- 519.
  34. Kłoczowski J., Mullerowa L., Skarbek J., Zarys dziejów Kościoła Katolickiego w Polsce, Kraków 1986.
  35. Kościoły i kaplice Diecezji Łomżyńskiej, red. i oprac. Tadeusz Bronakowski, Tadeusz Śliwowski; fot. Ryszard Rzepecki, Leszek Surowiec. Łomża 1995.
  36. Kroniki sejneńskie,  pod red. Bożeny Szroeder, Sejny 2001.
  37. Kubiak J, Zarys dziejów zakonu podomikańskiego w Sejnach, w:  Studia nad historią dominikanów w Polsce 1222-1972,  red. J. Kłoczowski,T. 2, W-wa 1975.
  38. Łossowski P., Po tej i tamtej stronie Niemna, stosunki polsko- litewskie 1883-1939, W-wa 1985.
  39. Makowski B., Litwini w Polsce 1920-1939, W-wa 1986.
  40. Materiały do dziejów Ziemi Sejneńskiej, Prace Białostockiego Towarzystwa Naukowego B .T. N. kompleksowa ekspedycja Jaćwieska, pr. zb. pod red. Jerzego Antoniewicza, B-stok 1963.
  41. Mickiewicz J., Romantyczne miasteczko , „Jaćwież”, 1988 nr 3.
  42. Ochmański J., Historia Litwy, Wrocław - 1990.
  43. Petrani A., W sprawie obsadzenia biskupstw augustowskiego i płockiego w latach 1896-1897, „ Polonia Sacra” 1949, z.1, s. 83-88.
  44. Rutkowski F., Arcybiskup Jan Cieplak, Warszawa 1934.
  45. Skłodowski K., Dzisiaj ziemia wasza jest wolną: o niepodległość Suwalszczyzny, Suwałki 1999.
  46. Szkolnictwo w guberni suwalskiej, Suwałki 1997.
  47. Urban J.: Dwieście lat dominikanów w Sejnach, „Mówią wieki”,1987,   nr 7.
  48. Wędzki A., Kultura i nauka na Suwalszczyznie w XIX stuleciu, w: Studia i materiały do dziejów Suwalszczyzny, B-stok 1965.
  49. Wędzki A., Miasteczka Pojezierza Sejneńskiego , ich historia, rozwój i założenia przestrzenne, w: Materiały do dziejów Ziemi Sejneńskiej, red. J. Jaskanis, T. II, W-wa 1975.
  50. Wisner H. ,Unia, sceny z przeszłości Polski i Litwy , W-wa 1988.
  51. Wiśniewski J., Dzieje osadnictwa w powiecie suwalskim od XV do połowy XVII wieku, w: Studia i materiały do dziejów Suwalszczyzny, red. J. Antoniewicz, B-stok 1965.
  52. Wiśniewski J., Dzieje osadnictwa w powiecie Sejny od XV w do XIX w: Ziemia Sejneńska pod wzg. Etnograficznym, pr. Zb. pod red. Jana Jaskanisa, W-wa 1975.
  53. Złotkowski J., Figura łaskami słynąca Matki boskiej i kościół sejneński, Sejny 1938.