|
...ale
słynna nad wszelka,
bo gimnazja tam się mieści
a w nim uczniów przeszło dwieści *)
Na początku maja 1996 r. odbył się w Suwałkach uroczysty zjazd absolwentów
Liceum Ogólnokształcącego im. Karola Brzostowskiego. To stare, zasłużone
Liceum, liczące ponad półtora wieku, ma swoje korzenie w Sejnach. Tu
powstało - i w 1839 roku zostało przeniesione do Suwałk.
Dlatego z okazji zjazdu chcemy przypomnieć dzieje tego gimnaz-jum. I nie
tylko tej szkoły, lecz bo-gate tradycje sejneńskiego szkol-nictwa z
pierwszej połowy XIX wieku - którymi w tym okresie nie mogą się pochwalić
Augustów, ani Suwałki. A więc - po kolei, chronologicz-nie. Dominikanie
wkrótce po przy-jeździe do Sejn założyli seminarium duchowne. Prowadzili też
stale szkołę parafialną: uczyło się w niej 24 uczniów, gdy w tym samym
cza-sie takie szkoły posiadały znacznie mniej uczniów (w Suwałkach było ich
czterech, w Berżnikach - ośmiu).
Insurekcja Kościuszkowska przekreśliła ambitny plan Domi-nikanów dotyczący
utworzenia tu Sejneńskiej Szkoły Wydziałowej (w dzisiejszym zrozumieniu -
szkoły średniej).
Braciszkowie nie ustąpili i gdy ucichły echa Insurekcji, założyli w 1796
roku szkołę średnią, która za trzy lata upadnie, gdyż Prusacy odbiorą
pomieszczenia szkolne i przeznaczą je na magazyny woj-skowe. Zaraz potem
powstała w Sejnach malutka - z 10 uczniami - "szkoła niższa".
W 1804 r. nastąpiła kasata klasztoru (zakonu) Dominikanów w Sejnach;
zasłużeni bardzo miastu i całemu regionowi już nigdy nie powrócą do Sejn.
W tym czasie za zgodą pruskich władz administracyjnych, miało powstać w
Sejnach gimnazjum, lecz sprawa upadła w skutek działań wojennych, jakie
niosła jedna z kampanii napoleońskich. W czasach Księstwa Warszawskiego, w
1808 roku zostało otwarte Sejneńskie Liceum, którego dyrektorem został
Wojciech Szwejkowski, późniejszy rektor Uniwersytetu Warszawskiego. Jednak
liceum to na początku roku szkolnego 1817/ 1819 zostało przeniesione do
Łomży, gdzie uzyskało tytuł Szkoły Wojewódzkiej. Niezadowolenie
społeczeństwa Sejneńszczyzny przeniesieniem liceum do Łomży oraz obszerne
pomieszczenia poklasztorne stojące pustką - dały impuls do utworzenia tu już
w 1817 r. Szkoły Wydziałowej, którą zorganizował ks. Paweł Chrzanowski.
Szkoła posiadała początkowo trzy klasy, ale wciąż się rozwijała i wkrótce
doszły klasy czwarta, piąta i nawet szósta. Szkoła w 1825 r. uzyskała tytuł
Szkoły Wojewódzkiej.
Powstanie listopadowe przyniosło upadek szkole. 70-ciu uczniów z własnym
powstańczym sztandarem zaciągnęło się ochotniczo do wojska. Na
Sejneńszczyźnie, jak też w całym dużym regionie na przestrzeni ostatnich
dwóch wieków - zawsze były żywe tradycje patriotyczne, zwłaszcza w śród
młodzieży. Zaciągała się ona do oddziałów walczących o niepodległość.
Latem 1833 r. została otwarta Sejneńska Szkoła Obwodowa, przekształcona w
1835 r. na Sejneńskie Gimnazjum. W rok potem powstało też malutkie prywatne
gimnazjum męskie.
Powstanie listopadowe, a w jeszcze większym stopniu powstanie styczniowe, po
ich upadku przyniosło postępującą rusyfikację narodu; też szkolnictwa
polskiego. Początkowo po 1831 r, nauczyciele musieli składać przysięgę na
wierność "Cesarzowi Rosji i Królowi Polski", potem usuwano zdaniem władz
rosyjskich "nielojalnych", aż po usunięcie wszystkich nauczycieli polskich i
zastąpienie ich nasłanymi z Rosji nauczycielami, którzy powoli rugowali
język polski ze szkół - aż po całkowity jego zakaz. Sejneńskie Gimnazjum
rozwijało się i w 1838/1839 r. osiągnęło pełne osiem klas o kierunkach
filologicznym i technicznym. W roku tym opuścili mury szkoły pierwsi
maturzyści.
Dyrektor szkoły sprawował równocześnie pełny nadzór nad 20 szkołami
elementarnymi z liczbą uczniów ok. 1500 w powiatach Sejny, Kalwaria i
Mariampol.
W 1839 r. gimnazjum to decyzją Komisji Rządowej do Spraw Wewnętrznych i
Oświecenia Publicznego w Warszawie w dniu 19 stycznia tego roku zostało
przeniesione do Suwałk. Całe wyposażenie szkoły, jak umeblowanie, biblioteka
i pomoce naukowe wywieziono na ok. 100 wozach konnych - do zastępczego
chwilowo pomieszczenia. Również cała kadra nauczycielska wraz z rodzinami
powędrowała do Suwałk. Kilka lat później (już suwalskie) gimnazjum uzyskało
tytuł gubernianego.
W latach 1843-45 trwała budowa najokazalszej budowli świeckiej w Suwałkach -
budynku gimnazjalnego w/g projektu Antoniego Corazziego - w którym do
dzisiaj mieści się Liceum im. Karola Brzostowskiego.
Losami Suwalskiego Gimnazjum zajmować się tu nie będziemy.
Co legło u podstaw decyzji Komisji Rządowej o przeniesieniu Sejneńskiego
Gimnazjum do Suwałk?
W 1816 r, powstało województwo augustowskie z siedzibą w Suwałkach, co
przyniosło rozwój urbanistyczny miasta. Musiały tu bowiem znaleźć
pomieszczenia gmachy Komisji Wojewódzkiej i Trybunału i inne urzędy oraz
domy mieszkalne dla licznego grona urzędników i ich rodzin. Suwałki jako
metropolia wojewódzka nie posiadały szkoły średniej, czego wymagała pozycja
miasta i jego potrzeby. Dopiero w 1836 r. przeniesiono tu ze Szczuczyna
Szkołę Obwodową.
Pozycja Suwałk jako stolicy województwa augustowskiego została zachwiana w
związku z planami budowy Kanału Augustowskiego. Augustów miał się stać
ważnym portem z bogatą infrastrukturą, miano też zbudować okazałe gmachy
"rządowe" dla wielu instytucji wojewódzkich. Upadek powstania listopadowego
przyniósł upadek tym ambitnym planom. Kanał nie odegrał swojej roli, jaką mu
planowano i nie został zbudowany poza obszarem Królestwa Polskiego (Kanał
Windawski). Upadły więc plany urbanistyczne dla Augustowa, na czym wygrały
Suwałki: od 1837 r. stolica rozległej guberni suwalskiej.
Sejny już bez braciszków Dominikanów i gimnazjum - musiały wyprosić
przeniesienie w 1839 r. Szkoły Obwodowej czteroklasowej z Suwałk do Sejn,
ale szkoła ta nie zagrzała tu miejsca. W dwa lata potem została przeniesiona
do Mariampola. Sejny do końca XIX wieku pozostawały bez własnego gimnazjum.
Już na początku XX wieku istniało tu seminarium duchowne, krótko w 1919 r. -
gimnazjum litewskie oraz od 1923 r. - sławne Wyższe Klasyczne Gimnazjum
Męskie im. św. Kazimierza, zwane Gimnazjum Biskupim. Dziś tradycje tej
szkoły dziedziczy Liceum Ogólnokształcące im. Szymona Konarskiego mieszczące
się w dawnym budynku koszarowym baonu KOP "Sejny".
Trzeba na koniec podkreślić, że do szkół sejneńskich w XIX wieku uczęszczała
młodzież polska i litewska z dużego obszaru położonego pomiędzy Łomżą,
Kownem, a Grodnem.
Wśród wychowanków sejneńskich szkół było wielu wybitnych bohaterów walk o
wolność Ojczyzny, naukowców, zasłużonych działaczy społecznych. Szkoły
suwalskie i augustowskie nie mogą poszczycić się takimi wychowankami z
pierwszej połowy ubiegłego wieku. Z braku miejsca wymieńmy tylko czterech:
Szymon Konarski ur. w 1808 roku. Kapitan, uczestnik powstania listopadowego,
działacz ruchów niepodległościowych w czasie przebywania na Zachodzie i w
Galicji, współtwórca radykalnej organizacji niepodległościowej "Młoda
Polska". Rozstrzelany przez Moskali w 1839 r. w Wilnie.
Karol Brzostowski ur. w 1821 roku. Wielki społecznik, działacz
niepodległościowy, poeta.
Cyriak Accord (Akkord) ur. w 1826 roku. Naczelnik Wojenny powstańczego woj.
augustowskiego; członek powstańczego Rządu Narodowego w powstaniu
styczniowym.
Jerzy Aleksandrowicz - uczony, profesor wielu uczelni wyższych, dyrektor
Warszawskiego Ogrodu Botanicznego, prekursor jedwabnictwa polskiego.
W materiale tym wykorzystano głównie opracowania p. Zygmunta Filipowicza.
Włodzimierz Kowalski
Przegląd Sejneński nr 5/96
*) "Sejny miasta niewielka
ale słynna nad wszelka
bo gimnazja tam się mieści
a w nim uczniów przeszło dwieści"
ze słów piosenki braci Jasionowskich, popularnej przed wojną w tym mieście.
Powrót |
